Davam edən iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq, İran özünü Yaxın Şərqdə əsas hərbi və diplomatik güclərdən birinə və Səudiyyə Ərəbistanının bütün regionda hegemonluq uğrunda əsas rəqibinə çevirib. O, buna müxtəlif siyasi tryukların qarışığı ilə nail olub. Bu addımlara müxtəlif diplomatik manevrlər, Vladimir Putinin Rusiyası ilə taktiki ittifaq və müxtəlif ölkələrdə şiə məzhəbli qiyamçılara silah, məsləhət və nağd pul verilməsi daxildir. İran qiyamçı və dövlət gücünü birləşdirən unikal strategiya tətbiq edib. Bu strategiya bu gün Livan, Suriya, İraq və Yəməndə özünü göstərir.
Bu siyasətlərin hər birinin əsas memarı kimi bir adam tanınırdı: 2020-ci ildə ABŞ tərəfindən öldürülən İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) xüsusi təyinatlı Qüds Qüvvələrinin uzun müddət komandiri olan general-mayor Qasım Süleymani. Öz ölkəsində hörmətlə qarşılansa və Yaxın Şərqdə döyüş meydanlarında qanlar töksə də, Süleymani öldürülənə qədər Qərbdə praktiki olaraq elə də çox tanınmırdı. Qasım Süleymanini anlamadan bugünkü İranın tam başa düşülə bilməyəcəyini söyləmək kifayət qədər çətin olardı. Süleymani Oman körfəzindən İraq, Suriya və Livan vasitəsilə Aralıq dənizinin şərq sahillərinə qədər uzanan, İranın “Müqavimət Oxu” adlandırdığı təsir qövsünün yaradılmasına görə məsuliyyət daşıyırdı. İranda deyirdilər ki, Süleymaninin ən böyük arzusu avtomobilini dayandırmadan Tehrandan Livanın İsraillə sərhədinə qədər sürə bilmək idi. MOSSAD rəhbəri Yossi Koenin qeyd edirdi ki, eyni marşrut İranın əsas regional təmsilcisi “Hizbullah”a gedən yük maşınları ilə dolu raketlər üçün açıq olacaq.
Bu məqalədə Süleymaninin karyerasına nəzər salınır və onun İranın regional üstünlüyünə verdiyi töhfə qiymətləndirilir.
“Gəl, səni gözləyirik:” Həmədan, İran, 2018
Normal günlərdə Yaxın Şərqin ən güclü əsgəri səs-küydən çəkinirdi; həqiqətən də, o, adətən özünü geri planda tutmağa meylli idi. Yerli sərkərdələrdən tutmuş Ayətullahlara, Rusiya xarici işlər nazirinə qədər hər kəslə görüşlərdə general-mayor Süleymani bir küncdə sakit oturub hər şeyi müşahidə etməyə üstünlük verirdi. O, bütə sitayişlə bağlı bütün cəhdləri rədd edir, məsələn, pərəstişkarlarının onun əlini öpməsinə icazə vermirdi. Süleymaninin profilini çəkən bir amerikalı jurnalist onu “teatral təvazökar” adlandırır.
Fiziki cəhətdən o, elə də güclü görünmürdü. Ağ saqqalı sifəti, parlaq gözləri ilə yadda qalmışdı. Boyu qısa idi, özünü “ən kiçik əsgər” adlandırırdı.
2018-ci ilin yayında Süleymaninin təvazökarlıq maskası düşdü və onun yerini qəzəb aldı. Qəzəbin mənbəyi ABŞ-ın sabiq prezidenti Donald Tramp, daha doğrusu onun yazdığı tvit idi. Tramp sosial media hesabında Süleymaninin nominal rəhbərini hədəf almışdı.
“İran Prezidenti Həsən Ruhaniyə: Heç vaxt, heç vaxt bir daha Birləşmiş Ştatları hədələməyin. Yoxsa siz bütün tarixiniz boyu rastlaşmadığınız nəticələrlə qarşılaşacaqsınız. Biz daha sizin dəli sözlərinizi, zorakılığınızı və ölümü dəstəkləyəcək ölkə deyilik”, - deyə Tramp yazmışdı.
Tehrandan 200 mil cənub-qərbdə yerləşən Həmədan şəhərində çıxışı zamanı Süleymani qeyri-adi tərzlə Trampın adını çəkərək qışqırmağa başladı və barmağını silkələdi. O, qarşısındakı bir neçə mikrofona baxmayaraq, yüksək səslə dedi:
“ABŞ prezidenti “Twitter”də bəzi axmaq şərhlər edib. Böyük İslam ölkəsi İran prezidentinin buna cavab verməsi ləyaqətli deyil, ona görə də böyük millətimizin əsgəri kimi mən cavab verəcəyəm. Siz bizi dünyanın indiyədək görmədiyi bir tədbirlə hədələyirsiniz. Əvvəla, Trampın ABŞ prezidenti olmasından bir ildən çox vaxt keçib, amma o adamın ritorikası hələ də kazino, bar ritorikasıdır. O, dünya ilə barmen və ya kazino meneceri üslubunda danışır”.
Süleymaninin izləyiciləri də eyni şəkildə reaksiya verdi. Adətən onun sözlərini ehtiramla, sükutla eşidərdilər, bəzən islam inqilabı şüarlarından istifadə edir, bu vəsilə ilə gülür, əl çalır, fit çalır, qışqırır və hətta “stend-up” komiksinə baxırmış kimi əylənirdilər.
O, sözlərinə belə davam etdi:
“Cənab. Tramp, qumarbaz! […] Siz bizim regiondakı gücümüzü və imkanlarımızı yaxşı bilirsiniz. Asimmetrik müharibədə nə qədər güclü olduğumuzu bilirsiniz. Gəl, səni gözləyirik. Sənin fikrincə, biz səhnədəki əsl kişiyik. Bilirsiniz ki, müharibə bütün imkanlarınızı itirmək deməkdir. Müharibəyə siz başlaya bilərsiniz, amma onun sonunu müəyyən edən biz olacağıq”.
Əgər İranda kimsə ABŞ-a bu cür təhdidlər yağdıra bilərsə, o, Qasım Süleymani idi. Amerikalı şərhçilərdən biri onu Con LeKarenin hər yerdə olan, lakin görünməz sovet casusu Karla ilə müqayisə edirdi. Digəri onu “İranın əsl xarici işlər naziri” adlandırır. Hər ikisini birləşdirən bir nöqtə var idi. ABŞ ictimaiyyətinə praktiki olaraq tanınmasa da, Süleymani əslində İranın xarici siyasətinin böyük hissəsini demək olar ki, təkbaşına idarə edirdi. O, ölkəsinin ali lideri Ayətullah Əli Xameneyi ilə vasitəsiz danışıqlar aparırdı. Xamaneyi Süleymanini “inqilabın canlı şəhidi” adlandırırdı. Xaricdə o, özünü Dəməşq, Beyrut, Bağdad və hətta Moskvadakı siyasi liderlərin etibarlı adamına çevirdi.
Beynəlxalq ictimaiyyət bunu nəzərə alırdı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Süleymanini terrorizmi dəstəklədiyinə və İran silahlarını xaricə satdığına görə sanksiya siyahısına salmışdı. ABŞ hökuməti onu nüvə silahının yayılmasının tərəfdarı, terrorizmin tərəfdarı, insan haqlarını pozan və 2011-ci ildə Vaşinqtonda restoranı bombalayaraq Səudiyyənin ABŞ-dakı səfirinə sui-qəsd planında əsas şübhəli kimi tanıyırdı. Amerikalıların və avropalıların əksəriyyəti Süleymaninin adını heç vaxt eşitməsələr də, onların kəşfiyyat xidmətləri Süleymanini dərindən tanıyırdı.
Süleymani özünəməxsus İran üsyan üslubunun aparıcı eksponentinə çevrilmişdi. Tipik olaraq, milislər özlərini hökumətlərə qarşı müəyyənləşdirir, onlarla vuruşur və güclərinin bütün qalıqlarını sıradan çıxarmağa çalışırdılar. Süleymaninin nəzarəti altında olanlar, əksinə, daha çox hökumət gücü ilə işləməyə və beləliklə, xadim və dövlət hakimiyyətini nəhəng bir bütövlükdə birləşdirərək daxildən hökumətləri seçməyə meylli idilər. Livan “Hizbullah”ı buna ən bariz nümunədir.
****
Keçi Oğrusu: İran, İraq, Əfqanıstan, 1953-2002
Süleymaninin şəxsi keçmişi onun bir gün sahib olacağı gücə işarə edə bilərdi. O, İranın cənub-şərqində, Əfqanıstan və Pakistan sərhədlərindən çox da uzaq olmayan Kirman vilayətinin dağlarında yerləşən kənddəndir. Kirmanda qəbilə siyasəti ənənəvi olaraq Tehrandan 500 mil uzaqlıqda olan mərkəzi hökumətin hər hansı fərmanından daha çox təsir edir.
Şah tərəfindən “Ağ İnqilab”ın bir hissəsi kimi həyata keçirilən uğursuz torpaq islahatına görə, Süleymaninin kiçik fermer olan atası hökumətə təxminən 9,000 rial borclu oldu. Cəmi 100 dollar olan bu borc ailəni uçuruma aparıb. Borcu ödəməyə kömək etmək üçün Süleymani 13 yaşında məktəbi tərk edərək əyalətin paytaxtı Kirman şəhərində tikinti sahələrində işləməyə başladı.
1978-ci ildə İslam İnqilabı başlayanda o, bələdiyyə su idarəsində texnik vəzifəsində işləyirdi.
Bu nöqtəyə qədər gənc Süleymani siyasətə çox az maraq göstərmişdi, lakin o, 1979-cu ilin aprelində qurulandan qısa müddət sonra SEPAH-a qoşuldu. Hər halda, o, kimisə heyran etməli idi, çünki əsas hazırlığı başa vurduqdan dərhal sonra yeni işə qəbul olunanların təlimatçısı oldu. Qasım Süleymani diqqətəlayiq yüksəliş trayektoriyasına elə həmin an başladı.
Bir çox cəhətdən, Süleymaninin əyalət qaranlıqlığından güc zirvəsinə yüksəlməsi İranın son 40 ildə regional üstünlüyü ilə paraleldir. Onun cəbhə karyerası İslam İnqilabından sonra baş verən qarışıqlıqda, onun bölməsi kürdlərin üsyanını yatırmaq üçün şimal-qərbə göndərildiyi zaman başladı. (Həmin səylər zamanı cəmi 22 yaşlı Süleymani əvvəlcə 23 yaşlı Mahmud Əhmədinejad adlı siyasi əməliyyatçı ilə qarşılaşdı, daha sonra regional hökumətin müşaviri kimi fəaliyyət göstərdi. Təxminən 30 ildən sonra Əhmədinejad Süleymaninin səsli dəstəyi ilə İslam Respublikasının ən sərt prezidentlərindən biri kimi xidmət edəcəkdi).
1980-ci ilin sentyabrında Səddam Hüseynin İraqı inqilabdan sonrakı xaosdan istifadə etmək ümidi ilə fürsətçi şəkildə hücuma başladı. Əvvəlcə, Süleymani qoşun toplamaq və öyrətmək üçün Kirmana geri göndərilsə də, tezliklə cəbhəyə qayıtdı və könüllü olaraq burada qaldı. Süleymani 1981-ci ilin dekabrında Bostanın geri alınmasından tutmuş 1987-ci ildə İraq Kürdüstanının işğalına, Səddam qüvvələrinin kimyəvi silahlarla onun bölməsinə hücumu və əl-Fauda son ekspedisiyaya qədər bütün müharibə boyu cəbhənin demək olar ki, hər yerində xidmət edib.
Süleymani tabeliyində olan adamlarla yaxşı rəftar etdiyi üçün şöhrət qazandı. O, öz adamlarını yedizdirmək üçün diri keçilər müsadirə edirdi və buna görə ona “Keçi Oğrusu” ləqəbi verilmişdi. O, bir çox hallarda komandirlərinin qərarlarını açıq şəkildə sual altına salırdı və baş komandiri Möhsün Rezaiyə “Müharibə üçün heç bir planımız yoxdur!” deyərək qışqırmışdı. Lakin bu itaətsizlik xətti onun İslam İnqilabının əsas simalarından biri, Peyğəmbərin nəvəsi İmam Hüseynin ləqəbi olan Tharallah - Allahın intiqamı ləqəbli
SEPAH-ın 41-ci diviziyasının rəhbərliyinə yüksəlməsinə mane olmadı. O, yuxarıdan diqqəti cəlb etməyə başlamışdı. Həmin dövrə aid bir fotoşəkildə Süleymaninin yerdə oturaraq o vaxtkı prezident Əli Xamneyinin sağ əlində yemək yediyi görünür.
1988-ci ildə İraqla hərbi əməliyyatlar başa çatdıqdan sonra, Süleymani bölgədə nizamı təhdid edən narkotik dəstələrinə qarşı müharibə aparmaq üçün vətəni olan Kirmana göndərildi. Birləşmiş Ştatların “Narkomaniyaya qarşı müharibəsi” kimi, bu da qanlı kampaniya idi, lakin üç il ərzində Süleymaninin komandanlığı altında olan qüvvələr əyaləti sakitləşdirərək, onun sakinlərinin daimi minnətdarlığını qazandılar.
Süleymaninin həyatının sonrakı altı və ya yeddi ili haqqında çox az şey məlumdur, lakin ən geci 1998-ci ilin martına qədər o, İranyönlü rejimləri və milisləri gücləndirmək vəzifəsi daşıyan
SEPAH-ın öldürücü xüsusi təyinatlılar birliyi olan Qüds Qüvvələrinin komandiri vəzifəsinə yüksəlmişdi. Süleymani bu vəzifəni mükəmməl yerinə yetirib, bölgədəki şiə milisləri və siyasi partiyalar, eləcə də Dəməşqdə Bəşər Əsəd rejimi ilə əlaqələri qurub və ya gücləndirib.
Eyni zamanda, o zaman yenicə qurulmuş Məhəmməd Hatəminin administrasiyası onu qonşu Əfqanıstanda yeni başlayan “Taliban” hərəkatı ilə İranın artan qarşıdurmasının idarə edilməsi üçün vəzifələndirmişdi.
1998-ci ilin avqustunda, Süleymaninin Qüds Qüvvələrinin başında olduğu bir neçə aydan sonra, “Taliban” qüvvələri Əfqanıstanın şimalındakı Məzari-Şərif şəhərinə soxuldular. “Taliban” azlıq üzvlərinə qarşı qəddar bir soyğuna başladı, evləri dağıtdı, qadın və qızları zorladı, yüzlərlə şiə kişi və oğlanı qətlə yetirdi. Ölənlər arasında 29 nəfərdən ibarət 9 iranlı qrup var: 8 diplomat və 1 jurnalist. Bu təxribatda hər iki tərəfdəki qruplaşmalar müharibəyə çağırış etdi. SEPAH-ın o zamankı ümumi komandiri Yəhya Rəhim Səfəvi Ali Rəhbər Xameneyidən “Taliban hərəkatını cəzalandırmaq, Herata [Əfqanıstanın qərbindəki bir şəhər] irəliləmək, onları məhv etmək” üçün icazə istədi. İran Əfqanıstan sərhədi boyunca demək olar ki, 250 min əsgərdən ibarət işğalçı qüvvə toplamaya başladı. Deyilənə görə, Süleymani müdaxilə edərək vəziyyəti sakitləşdirib.
Süleymani birbaşa “Taliban”la qarşı-qarşıya gəlmək əvəzinə, dəstəyini müxalif Şimal Alyansına verməyə üstünlük verdi və qrupun əməliyyatlarını Əfqanıstanın Tacikistandakı şimal sərhədindəki bazadan idarə etməyə şəxsən kömək etdi. Bu, onun gələcəkdə istifadə edəcəyi vəkalət müharibəsi modeli idi.
11 Sentyabr hadisəsindən sonrakı aylarda Süleymani qeyri-ənənəvi vasitələrlə, yəni ABŞ ilə əməkdaşlıq etməklə “Taliban”ı birdəfəlik məğlub etmək fürsəti gördü. Müharibənin əvvəlində o, iranlı diplomatlara “Taliban”ın hərbi mövqeləri ilə bağlı kəşfiyyat məlumatlarını amerikalı həmkarları ilə bölüşməyi tapşırmışdı. Amerikalılar isə bunun müqabilində iranlılara İranın şərqində gizlənən “Əl-Qaidə” xadimi haqqında məlumatlar verirdilər.
Qısa bir an üçün belə görünürdü ki, bu təmas İran və liderlərinin “Böyük Şeytan” adlandırdığı ölkə arasında buzların ə əriməsinə səbəb ola bilər. Həqiqətən də, Tehranda, bağlı qapılar arxasında Süleymani “əməkdaşlıqdan məmnun olduğunu” bəyan edir və ən yüksək siyasi səviyyələrdə “bəlkə də amerikalılarla münasibətlərimizi yenidən nəzərdən keçirməyin vaxtıdır” deyə fikirləşirdi.
Bu əməkdaşlıq 2002-ci ilin yanvarında qəfil dayandı, prezident Corc Buş İranı nüvə silahını əldə etmək istəyən, terrorizmin ixracatçısı, repressiv dövlət kimi təqdim etdi.
(Ardı var...)
Firuz Bağırov
Ordu.az
